چهارشنبه ۱۸ شهریورماه ۱۴۰۵، حرم مطهر حضرت معصومه سلام ﷲ علیها

• خوف و رجاء
• خوف ممدوح و مذموم
• خوف از عاقبت
• خوف سابقه
• عاقبت به خیری
• عاقبت مسائل کشور
• حقوق بشر آمریکایی

بسم‌ﷲ الرحمن الرحیم

در کتاب‌های اخلاق، درباره دو حالت «خوف» و «رجاء» بحث شده است. خوف نیز به دو قسم تقسیم می‌شود: خوف ممدوح و خوف مذموم

برای مثال، اگر انسان از خداوند متعال و از گناهان خود بترسد، این خوف، خوفی ممدوح است؛ اما اگر از دشمن بترسد و در برابر او عقب‌نشینی کند، این نوع ترس، خوف مذموم خواهد بود.

یکی از اقسام خوف مذموم، خوف از عاقبت است؛ یعنی انسان نمی‌داند سرانجام کارش چه خواهد شد. نمی‌داند این درسی که می‌خواند، آیا برای او سودمند خواهد بود یا نه؛ نمی‌داند نمازی که می‌خواند، در نهایت موجب نجات او خواهد شد یا خیر. این حالت را خوف از عاقبت می‌نامند.

خواجه عبدﷲ انصاری تعبیر زیبایی دارد. او می‌گوید: «همه از عاقبت می‌ترسند، من از سابقه می‌ترسم.» یعنی بسیاری از مردم از پایان کار خود بیم دارند، اما نگرانی من از آن است که در آغاز، سرنوشت انسان چگونه رقم خورده باشد.

در روایتی از پیامبر اکرم صلی‌ﷲ‌علیه‌وآله آمده است که گاهی انسانی که در میان افراد شقی و بدکار قرار دارد، در نهایت به سعادت می‌رسد؛ به گونه‌ای که مردم می‌گویند: چقدر شبیه آنان است و او نیز از همان گروه است. از سوی دیگر، گاهی انسانی که در میان افراد صالح و سعادتمند زندگی می‌کند، ناگهان گرفتار شقاوت می‌شود.

ممکن است انسانی در میان افراد خوب باشد؛ در مسجد حضور پیدا کند، لباس روحانیت بپوشد، در حوزه علمیه درس بخواند و حتی در راه خدا مجاهدت کند، اما سرانجام مسیر او تغییر کند. در مقابل، ممکن است انسانی در میان افراد بی‌دین و گناهکار زندگی کند و ناگهان متدین و صالح شود.

بنابراین، نباید تنها به وضعیت فعلی افراد نگاه کرد. ممکن است کسی که امروز در میان افراد صالح است، در آینده دچار شقاوت شود و ممکن است کسی که امروز در میان افراد بدکار قرار دارد، سرانجام به سعادت برسد.

در ادامه همان روایت آمده است که اگر از عمر دنیا تنها یک دقیقه باقی مانده باشد، کسی که برای او سعادت نوشته شده است، در همان یک دقیقه به سعادت می‌رسد و از دنیا می‌رود؛ و کسی که شقاوت برای او مقدر شده باشد، حتی اگر یک دقیقه از دنیا باقی مانده باشد، در همان فرصت گرفتار شقاوت خواهد شد.

مضمون این روایت آن است که انسان نباید تنها به وضعیت کنونی افراد نگاه کند؛ بلکه باید به آینده و فرجام آنان نیز توجه داشته باشد. مسئله مهم این است که فردا چه خواهد شد؟

آینده در دست خداوند متعال است. امروز ممکن است کسی در حوزه علمیه باشد یا در حرم امیرالمؤمنین علیه‌السلام نشسته باشد؛ اما اینکه فردا کجا خواهد بود و سرنوشت او چه خواهد شد، خداوند می‌داند.

ازاین‌رو، انسان باید همواره نسبت به عاقبت خود نگران باشد و برای حسن عاقبت دعا کند.

آغاز هر کار با نام و یاد خدا

در همین زمینه، حدیث معروفی وجود دارد که می‌فرماید:

«کُلُّ أَمْرٍ ذِی بَالٍ لَمْ یُذْکَرْ فِیهِ بِسْمِ ﷲِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ فَهُوَ أَبْتَر.»

مفهوم این حدیث آن است که هر کار مهمی که با نام خدا و یاد خدا آغاز نشود، عاقبت و نتیجه مطلوبی نخواهد داشت.

بنابراین، هر کاری را که می‌خواهیم انجام دهیم، باید با نام خدا، یاد خدا و توسل به خداوند آغاز کنیم. حتی درس خواندن نیز باید با نماز و عبادت همراه باشد و انسان از خداوند بخواهد که عاقبت این درس خواندن برای او مفید و موجب خیر و سعادت باشد.

اگر می‌خواهیم کتابی بنویسیم، بهتر است آن را با توسل به خداوند آغاز کنیم و از او بخواهیم که این اثر در نهایت منشأ خیر و فایده باشد.

در ابتدای برخی کتاب‌ها نیز می‌بینیم که نویسنده نوشته است پیش از آغاز تألیف، به خداوند متوسل شده، نماز خوانده و سپس کار خود را آغاز کرده است. برای نمونه، درباره نگارش کتاب «جواهر» نیز چنین مطلبی نقل شده است که پیش از آغاز نوشتن کتاب، نماز خوانده و استخاره کرده و سپس تألیف آن را آغاز کرده‌اند.

این مسئله نشان می‌دهد که انسان باید در همه کارهای مهم خود، از همان ابتدا به عاقبت کار توجه داشته باشد.

دعا برای عاقبت‌به‌خیری

مسئله حسن عاقبت، تنها درباره عبادت نیست؛ بلکه در تمام کارهای انسان اهمیت دارد.

نقل شده است که شخصی آیت‌ﷲ گلپایگانی را در حرم امام رضا علیه‌السلام دید و از ایشان پرسید: «اگر بخواهم دعا کنم، چه دعایی بکنم؟»

آیت‌ﷲ گلپایگانی فرمودند: «اگر می‌خواهی دعا کنی، دعا کن خدا عاقبتت را به خیر کند.»

این بهترین دعاست؛ زیرا ممکن است انسان امروز در شرایط بسیار خوبی قرار داشته باشد، اما آنچه اهمیت دارد، فرجام کار اوست.

همچنین نقل شده است که شخصی نزد امام خمینی رحمه‌ﷲ آمد و از ایشان خواست دعا کنند که او از اعلم علما شود. امام خمینی در پاسخ فرمودند: «ابلیس اعلم علما بود؛ به چه دردش خورد؟»

البته بعداً باید درباره این مطلب توضیح داده شود که اساساً تعبیر «اعلم علما بودن ابلیس» تعبیر دقیقی نیست؛ زیرا ابلیس در حقیقت، نفهم و جاهل به معنای واقعی کلمه است. اما در ذهن بسیاری از مردم چنین تصوری وجود دارد که ابلیس موجودی بسیار عالم بوده است.

آنچه در اینجا اهمیت دارد، توجه به عاقبت‌به‌خیری است. انسان باید از خداوند بخواهد که پایان کارش خیر باشد؛ زیرا حسن عاقبت، یکی از مهم‌ترین و ضروری‌ترین امور در زندگی انسان است.

شرط همه عبادت‌ها این است که عاقبت آنها نیکو باشد. از قدیم نیز گفته‌اند: «شاهنامه آخرش خوش است.» یعنی آنچه اهمیت دارد، پایان و فرجام کار است.

اهمیت عاقبت در حوادث و مسائل اجتماعی

این مسئله تنها درباره زندگی فردی انسان نیست؛ در مسائل اجتماعی و حوادث نیز باید به عاقبت امور توجه کرد.

امروز ممکن است جنگ و درگیری‌هایی در جهان وجود داشته باشد و عده‌ای شهید شوند و عده‌ای آسیب ببینند و دشمن نیز جنایت و خیانت کند؛ اما سؤال مهم این است که عاقبت این حوادث چه خواهد شد؟

در روز عاشورا، اگر کسی تنها بر اساس ظاهر حوادث قضاوت می‌کرد، شاید می‌گفت یزید پیروز شده است؛ اما بعد چه شد؟

امروز نام یزید با لعن و نفرین همراه است و مکتب و نهضت امام حسین علیه‌السلام ماندگار شده است. بنابراین، عاقبت و فرجام کار اهمیت اساسی دارد.

ضرورت معرفی دشمن و تبیین جنایت‌های او

در شرایط کنونی نیز لازم است در سخنرانی‌ها و بیانات، جنایت‌های دشمن برای مردم تبیین شود و دشمن به‌درستی معرفی گردد.

باید برای مردم روشن شود که در بسیاری از حوادث و درگیری‌های سال‌های اخیر، قدرت‌های استکباری و رژیم صهیونیستی نقش داشته‌اند و جنایت‌های آنان باید برای افکار عمومی تبیین شود.

همچنین لازم است درباره ادعاهایی مانند حقوق بشر، آزادی، دموکراسی و لیبرالیسم که از سوی برخی دولت‌های غربی مطرح می‌شود، برای مردم روشنگری صورت گیرد تا روشن شود که این مفاهیم در عمل چگونه مورد استفاده قرار می‌گیرند.

در همین زمینه، از رئیس‌جمهور پیشین افغانستان نقل شده است که یکی از تلخ‌ترین خاطرات دوران ریاست‌جمهوری او، زمانی بود که آمریکایی‌ها درباره کشتار مردم افغانستان موضعی متفاوت با ادعاهای خود درباره حقوق بشر نشان دادند.

بر اساس این نقل، هنگامی که درباره بمباران‌ها، کشته‌شدن مردم و نقض حقوق بشر در افغانستان اعتراض شده بود، پاسخ داده شده بود که اگر یک آمریکایی آسیب ببیند، نقض حقوق بشر محسوب می‌شود، اما کشته‌شدن افراد غیرآمریکایی چنین تلقی نمی‌شود.

این مسئله نمونه‌ای از تناقض میان ادعاهای حقوق بشری و رفتار عملی برخی قدرت‌هاست.

بنابراین، در شرایط کنونی لازم است این مسائل برای مردم تبیین شود و جنایت‌های دشمن به‌درستی معرفی گردد تا جامعه نسبت به واقعیت‌های موجود آگاهی بیشتری پیدا کند.

در مجموع، انسان باید در همه امور، چه در زندگی فردی و عبادی و چه در مسائل اجتماعی، به عاقبت و فرجام کار توجه داشته باشد؛ زیرا آنچه سرنوشت نهایی انسان و جامعه را رقم می‌زند، تنها وضعیت امروز نیست، بلکه پایان و عاقبت امور است.

ازاین‌رو، یکی از مهم‌ترین دعاهای انسان باید این باشد:

خداوندا، عاقبت همه ما را به خیر بفرماید